دوشنبه ۳۰ بهمن ۱۳۹۶
سخت کوشان:

استاد جواد صفي‌نژاد ، بنيان‌گذار علم کاريز

۱۳۹۶/۱۱/۲۳

استاد جو‌اد صفي‌نژ‌اد در نهم‌ شهريور ۱۳۰۸ شمسي در شهرر‌ي‌ متولد شد ‌و در همين شهر‌ تحصيلات‌ خود را به‌ پايان‌ رسانيد و موفق به‌ ‌اخذ ديپلم‌‌ شد. او در سال‌ ۱۳۳۲ در رشته‌ تاريخ‌ و جغر‌افياي‌ د‌انشگاه‌ تهر‌ان‌ پذيرفته‌ شد و در سال‌ ۱۳۳۶ از اين دانشگاه درجه‌ ليسانس‌ دريافت‌ کرد، و ‌از ‌آنجايي که‌ ‌استعد‌اد و پشتکار چشمگير‌ي‌ ‌از خود نشان‌ د‌اده‌ بود، تعهد دبير‌ي‌ خود ر‌ا لغو کرد و به‌ ر‌ا‌هنمايي‌ دکتر گنجي‌ در د‌انشکده‌ ‌ادبيات‌ د‌انشگاه‌ تهر‌ان‌ ‌استخد‌ام‌ شد. در سال 1340 بود که وي کارشناسي‌ارشد خود را در رشته علوم اجتماعي با ارايه پايان‌نامه‌اي درباره اماکن مقدسه شهر ري دريافت داشت. در سال‌ ۱۳۴۵ به‌ مناسبت‌ گسترش‌ روز‌افزون‌ بخش‌ مطالعات‌ روستايي‌، بخش‌ مطالعات‌ ‌عشاير‌ي‌ ‌از ‌آن‌ جد‌ا شد و استاد صفي‌نژ‌اد به‌ ‌اتفاق‌ دو تن‌ ‌از ‌همکار‌انش‌ به‌ سرپرستي‌ دکتر نادر ‌افشار نادر‌ي،‌ بخش‌ مطالعات‌ و تحقيقات‌ ‌عشاير‌ي‌ ر‌ا مستقلاً پايه‌گذ‌ار‌ي‌ کردند.
سپس بخش‌ مطالعه‌ ميد‌اني‌ گروه‌ به‌ قلمرو ترکمن‌‌ها، و پس از آن، به‌ مناطق‌ ‌عشايرنشين‌ شا‌هسون‌ گسترش‌ يافت‌. ‌از سال‌ ۱۳۴۶ پژو‌هش‌‌ها‌ي‌ ‌عشاير‌ي‌ استاد صفي‌نژ‌اد در قلمرو کهگيلويه‌ و بوير‌احمد ‌آ‌غاز گرديد که تا به امروز ادامه دارد. ‌ايشان در سال‌1370به مدت يک سال به همکاري با مؤسسه شرق‌شناسي، در بخش ايران‌شناسي دانشگاه مونيخ در آلمان پرداخت و‌ در د‌انشگاه‌ مونيخ‌ تدريس‌ کرد. حاصل‌ ‌اين‌ ‌امر، تاليف ‌اثر‌ي‌ با ‌همکار‌ي‌ ‌آقا‌ي‌ کامر‌ان‌ ‌هاشمي‌ است  که‌ شامل مجمو‌عه‌‌ا‌ي‌ ‌از ۶۰ سند تاريخي‌ ‌از کشاورز‌ي‌ سنتي‌ ‌اير‌ان مي‌شود.
استاد صفي‌نژاد، راجع به علاقه خود به تحقيق درباره ايران، مي‌گويد: «همه آثار من، تحقيقي است و در حوزه وطن عزيز ما ايران است. من جز راجع به مناطق روستايي و عشايري، وارد حوزه‌هاي ديگر نشدم.»
آثار استاد جواد صفي‌نژاد
از فعاليت‌هاي پژوهشي استاد صفي‌نژاد در طي اين سال‌ها، مي‌توان به مطالعات ميداني در ميان ترکمن‌ها و شاهسون‌ها و مناطقي از کهگيلويه و بويراحمد، سبزي‌کاري و سبزي‌کاران شهرري، پيشينه جغرافيايي و تاريخي شمال خراسان، انجام مونوگرافي(تک‌نگاري)‌هاي متعدد، کار روي موضوعاتي چون قنات، بنه، نظام‌هاي زراعي، نظام‌هاي آبياري و اسناد عشايري در ايران اشاره کرد، و بايد گفت که در زمينه‌هاي ياد شده، استاد جزو متخصصان منحصر به فرد به شمار مي‌روند که در زمينه مسايل کشاورزي و آب، مطالعات روستايي ايلي و عشايري کشور ايران به نتايج بديع و ارزشمندي دست يافته و بيش از سي عنوان کتاب و بالغ بر شصت مقاله علمي ـ پژوهشي و رساله‌هاي متعدد  تاليف کرده‌اند.
براي مثال مي‌توان به کتاب «نان سنگک» اشاره کرد که در بردارندة خاطرات نانوايي به نام شاطر داود (1301 ـ 1357) است که چهل سال نانوايي سنگکي داشته است. اين کتاب که سال 85 منتشر شد، حاوي بيش از سيصد صفحه مطلب درباره نان سنگک و مسايل حاشيه‌اي آن و آگاهي‌هاي ارزشمندي از فرهنگ و تمدن اين مرز و بوم است که کمتر کسي به آن توجه دارد.
اثر ارزشمند ديگري که به تازگي منتشر شده است و در اين وانفساي بي‌آبي مي‌تواند از لحاظ علمي در به کارگيري روش‌هاي سنتي آب‌رساني به ما کمک کند، کتاب «کاريز در ايران و شيوه‌هاي سنتي بهره‌گيري از آن» است. استاد در اين اثر، دانش بومي را مورد توجه قرار داده‌اند و دستاورد حاصل شده از سوي ايشان صرفاً وجهه علمي ندارد؛ بلکه وجهه عملي نيز دارد.
فعاليت‌هاي آموزشي
استاد صفي‌نژاد تاکنون به تدريس دروسي چون مباني جغرافياي انساني، جامعه‌شناسي ايلات و عشاير، مردم‌شناسي ايران با تکيه بر ايلات و عشاير، زمينه‌ها و شيوه‌هاي همياري، مسايل کوچ نشيني، انسان و محيط، منابع و مآخذ جغرافيا و نظام‌هاي آبياري در ايران، به طور عمده در مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي، دانشکده ادبيات، دانشکده علوم اجتماعي و گروه آموزشي جغرافياي دانشگاه تهران و نيز دانشگاه علامه طباطبايي پرداخته است.
عشق به تحقيق و پژوهش
آقاي مجيد غلامي، مدير عامل مؤسسه خانه کتاب، درباره آثار و تحقيقات استاد مي‌گويد: «وقتي کارنامه استاد صفي‌نژاد را مرور مي‌کنيم، متوجه مي‌شويم که وي چه کارهاي بزرگي انجام داده و چه خوب است که در سرزمين ما چنين استادي وجود دارد؛ زيرا اکنون بخش قابل توجهي از اطلاعات ما از حوزه‌هايي که شايد کمتر کسي به آنها اهتمام دارد، از سوي استاد صفي‌نژاد مکتوب شده و در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است؛ کارهايي که انجام هر يک از آنها يک مؤسسه عريض و طويل، آن هم با هزينه‌هاي فراوان را، مي‌طلبد.
در واقع يکي از خصيصه‌هاي استاد صفي‌نژاد اين است که کارهايي را که ديگران نکردند يا جرات انجام آن را نداشتند، انجام دادند که اگر انجام نمي‌دادند، کسي يا جايي به انجام آنها مبادرت نمي‌کرد و اکنون ما آنها را در اختيار نداشتيم.»
دکتر جلال الدين رفيع فر، استاد گروه آموزشي انسان شناسي دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران، نيز درباره علاقه بنيان‌گذار علم کاريز به تحقيق و پژوهش، مي‌گويد: «استاد به اندازه‌اي به پژوهش عشق مي‌ورزد که گاه جسمش را فداي اين کار مي‌کند؛ مثلاً در يک طرحي براي شناسايي يک قنات، ايشان بايد به اعماق زمين مي‌رفت، و با وجود اينکه جراحي کرده بود و اين کار براي سلامتي‌اش خطر داشت، اما با صراحت گفت که براي تکميل يک طرح پژوهشي، بايد اين قنات را از نزديک ببينم. کارهاي مطالعاتي استاد بيشتر تحقيقات خودشان است که با صداقت آميخته شده است؛ يعني پژوهش‌هايش حاصل دسترنج مطالعاتي خودش است و کمتر به دسترنج ديگران اکتفا مي‌کند و کمتر در نوشتارش از منابع ديگر استفاده شده است. فهرست کتاب‌هايي که به نامش ثبت شده، حاکي از ميزان تلاش و علاقه شخصي وي به پژوهش است؛ بويژه اينکه استاد صفي‌نژاد پس از بازنشستگي نيز کتاب‌هاي زيادي را تاليف کرده، و اين مساله بيانگر اين است که درباره وي، استراحت و بازنشسته شدن مفهومي ندارد؛ در واقع هر وقت استاد را ديدم، مشاهده کردم که پشت ميزش در حال مطالعه و تاليف است.»
دکتر مصطفي ازکيا، عضو هيات علمي دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران، نيز معتقد است که پشت‌گرمي، عزم، اخلاق متعهدانه و سخت‌گيري علمي را مي‌توان از سجاياي اخلاقي دکتر صفي‌نژاد برشمرد.
دوست دار ايران
دکتر رفيع‌فر، درباره ميزان علاقه دکتر صفي‌نژاد به ايران، مي‌گويد: «استاد، زماني با استفاده از بورس تحصيلي به آلمان رفت، اما بلافاصله برگشت و گفت: نيازي به دانشگاه‌هاي خارج از کشور ندارم و هر آنچه که آنها مي‌خواهند به من بياموزند، مي‌دانم. بنده دکتري‌ام را از ميدان شوش گرفتم و خط سياق را از کاسبان و بازاريان اين ميدان آموختم !» پس از آن براي آموزش و تدريس خط سياق، از آمريکا و آلمان براي وي دعوتنامه فرستاده شد. دکتر صفي‌نژاد، گرچه سفرهاي متعددي به خارج از کشور داشته است، اما همواره ماندن در ايران را به رفتن به سرزمين‌هاي ديگر ترجيح داد؛ با اين همه، آوازه و شهرت تاليفات استاد، از جمله کتاب «بنه»، «طالب آباد»، «عشاير مرکزي» و «لرهاي ايران»، در خارج از کشور بيش از ايران انعکاس يافته است.
کتابخانه‌اي بسيار غني
استاد، کتابخانه‌اي بسيار غني دارد؛ کتابخانه‌اي که در بردارندة کتاب‌هاي تخصصي در زمينه دانش‌هايي چون جغرافيا، تحقيقات عشايري و روستايي است. خودش مي‌گويد: «در کتابخانه شخصي من، 90 درصد از آثار متعلق به پژوهش‌هاي ملي است، و اگر بشنوم که در دره گز کتابي راجع به آنجا چاپ شده است، مي‌روم آن را تهيه مي‌کنم؛ اين قدر علاقه‌مندم که کتاب‌هاي مربوط به مناطق مختلف کشور را داشته باشم.»
دکتر غلامرضا اميرخاني، معاون کتابخانه ملي، نيز در همين زمينه مي‌گويد: «يکي از ويژگي‌هاي استاد، اطلاعات و دانسته‌هايش در کتاب‌شناسي است. اين دامنه وسيع کتاب‌شناسي، در کتابخانه پربار وي متبلور است؛ به طوري که در اين کتابخانة ارزشمند، کتاب‌هايي در حوزه مردم‌شناسي وجود دارد که حتي در کتابخانه ملي نيز ديده نمي‌شوند.»

دکتر جلال‌الدين رفيع‌فر نيز، با اشاره به کتابخانه استاد،مي‌گويد: «وي کتابخانه بزرگي دارد که برگ برگ کتاب‌هاي آن را مي‌شناسد؛ زيرا زندگي ايشان، در مطالعه، پژوهش و نوشتن خلاصه مي‌شود.» 

کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به هفته نامه خبری و اطلاع رسانی پیک سنجش وابسته به سازمان سنجش آموزش کشور می باشد.